Η γεωπολιτική του συναισθήματος
ΝΤΟΜΙΝΙΚ ΜΟΪΖΙ
31 Αυγούστου 2013
Το 2005 στη Βασιλική Ακαδημία Τεχνών του Λονδίνου οργανώθηκε από την κινεζική κυβέρνηση προς δόξα της κινεζικής τέχνης η μεγαλειώδης έκθεση «Τρεις αυτοκράτορες». Στη θέση του κεντρικού εκθέματος δέσποζε ένας γιγάντιος πίνακας ευρωπαϊκού (ιησουίτικου) στιλ, που απεικόνιζε ευρωπαίους απεσταλμένους να αποδίδουν τιμές στον κινέζο αυτοκράτορα. Το μήνυμα δε μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο: η Κίνα επέστρεψε. Στο μέλλον η δύση θα καλούνταν ξανά να αποδίδει τιμές στην Κίνα, όπως συνήθιζε στο παρελθόν.
Το 2012, η Κίνα βρίσκεται να πρόθυρα να αναδειχθεί στη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου και είναι μακράν η ταχύτερα αναδυόμενη παγκόσμια δύναμη. Αλλά δύο παράλληλα γεγονότα υποδηλώνουν πως ίσως να βιάστηκαν να θάψουν τη δύση οι Κασσάνδρες και οι ασιάτες αξιωματούχοι, που συχνά συμπεριφέρονται πανομοιότυπα με τους «αλαζόνες δυτικούς».
Πρώτον: η Δύση, ιδίως η Ευρώπη, σταδιακά συνειδητοποιεί το μέγεθος της ασιατικής πρόκλησης.
Δεύτερον: αυτό συμβαίνει τη στιγμή ακριβώς που οι αναδυόμενες αγορές αρχίζουν να νιώθουν τις επιπτώσεις μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, που το επίκεντρό της βρίσκεται στην Ευρώπη.
Με άλλα λόγια, κάτω από την επιφάνεια των γεγονότων αναδύεται μια νέα ισορροπία δυνάμεων (και αδυναμιών) που αντιβαίνει τα δόγματα της μόδας. Η Ευρώπη αντιδρά στην άνοδο της Ασίας, ενώ η κρίση της αναδεικνύει και εντείνει τις οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές αδυναμίες των αναδυόμενων κρατών.
Πριν από λίγα χρόνια, στο βιβλίο μου, Η γεωπολιτική του συναισθήματος, υπογράμμισα τις διαφορές που υφίστανται μεταξύ του δυτικού κόσμου, που ζει υπό το κράτος του φόβου, και της Ασίας, που τη ζωογονεί η ελπίδα. Ενώ η Δύση συσσώρευε χρέη, η μακρόχρονη οικονομική άνθηση της Ασίας θαμπώνει τον κόσμο. Σε γενικές γραμμές η εικόνα αυτή εξακολουθεί να ισχύει ως σήμερα, αλλά αρχίζουν να εμφανίζονται ορισμένες νέες αποχρώσεις. Στη Δύση σήμερα υπάρχει περισσότερος φόβος, αλλά και στην Ασία υπάρχει λιγότερη ελπίδα.
Οι παγκόσμιοι επενδυτές άρχισαν να μοιράζουν πιο εξισορροπημένα το παιχνίδι, προετοιμαζόμενοι για έναν πολύ πιο αυθεντικά πολυπολικό κόσμο, που εκτείνεται σε πολλές ηπείρους και διαφορετικούς πολιτισμούς. Η Ασία καλύπτει την απόσταση με τη Δύση, η λατινική Αμερική ακολουθεί κατά πόδας, ακόμα και η Αφρική κινείται με τη σειρά της αργά στο δρόμο της ανάπτυξης. Αλλά και ο αραβικός κόσμος, με τη συνεχιζόμενη επανάστασή του, μπορεί να μπει κι αυτός στο παιχνίδι, υπερκεράζοντας το αίσθημα του εξευτελισμού, που κυριαρχούσε για δεκαετίες στους λαούς του.
Εντωμεταξύ η Δύση σταδιακά προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες, εκείνες ενός κόσμου στον οποίο δε μπορεί πια να κυριαρχεί, αλλά στον οποίο εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο, λόγω των αξιών της που η παγκοσμιότητά τους πλέον διακηρύσσεται με πιο περιορισμένο μεν, αλλά και συνεκτικό τρόπο. Έτσι δίπλα στο φόβο, τον εξευτελισμό και την ελπίδα, θα πρόσθετα και μια τέταρτη συναισθηματική δύναμη στον κόσμο: την ταπεινότητα.
Η σημερινή Δύση διαφέρει πολύ από την ιστορική Δύση. Είναι μια πολύ συρρικνωμένη οντότητα, που έχει συνειδητοποιήσει πως δε μπορεί πια να είναι το κέντρο του κόσμου, αν μη τι άλλο λόγω του δημογραφικού της βάρους. Στις αρχές του 18ου αιώνα, η Ευρώπη αποτελούσε το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού -θα αποτελεί λίγο παραπάνω από 10% το 2050.
Η Δύση είναι επίσης διχασμένη: η αμερικανική Δύση αποστασιοποιείται διαρκώς από την ευρωπαϊκή Δύση. Το ζήτημα δεν είναι πια τα κοινά συμφέροντα και οι κοινοί αμυντικοί στόχοι, αλλά αυτή καθαυτή η πολιτιστική τους συνάφεια, καθώς οι ΗΠΑ στρέφονται ολοένα και περισσότερο προς την Ασία και τη λατινική Αμερική και προσελκύουν μετανάστες από τις περιοχές αυτές. Όσο για την ασιατική Δύση, η Ιαπωνία παραμένει μια μοναχική και ξεχωριστή περίπτωση.
Με αυτά τα δεδομένα είναι μάλλον πρόωρο, για να το πούμε κομψά, να διακηρύξει κανείς την «επιστροφή της Δύσης», ειδικά σε μια συγκυρία που η αμερικανική οικονομία παραμένει τόσο πολύ εξασθενημένη, η δημοσιονομική κρίση της Ευρώπης τροφοδοτεί την υπαρξιακή της αβεβαιότητα και συνεχίζεται η θεμελιώδης διαρθρωτική αδυναμία της Ιαπωνίας. Από την άλλη σε ολόκληρη την Ευρώπη, ιδίως τη νότια, είναι απτή η προθυμία των λαών να αντλήσουν διδάγματα από άλλους. Ακόμα και στη Γαλλία, που δε φημίζεται για την ταπεινοφροσύνη της, συνειδητοποιείται πως είναι αναγκαίο να υπάρχει λογοδοσία και αναπόφευκτο να γίνουν επώδυνες αλλαγές.
Με άλλα λόγια, στην Ευρώπη αρχίζει να γίνεται κατανοητό πως διαβίωνε επί μακρόν πολύ πέραν των οικονομικών της δυνατοτήτων στο υλικό επίπεδο, αλλά πολύ κάτω των πνευματικών της δυνατοτήτων από ιδεολογικής, διανοητικής και ηθικής απόψεως. Πρόκειται για μια διαδικασία που θα μπορούσε να ονομαστεί «Μοντιοποίηση» της Ευρώπης, προς τιμή του ιταλού πρωθυπουργού Μάριο Μόντι, που ενσαρκώνει με τον καλύτερο τρόπο αυτήν τη νέα αίσθηση ευθύνης και θάρρους. Απλά φανταστείτε τι μπορεί να συμβεί αν μια πιο ενάρετη Ευρώπη συναντηθεί με μια πιο «παρακμιακή» Κίνα, που οι άπληστες ελίτ της θα αλληλοσπαράσσονται.
Αυτό στο οποίο είμαστε όλοι μάρτυρες μπορεί να είναι η ανάδυση ενός αληθινά πολυπολικού κόσμου, στον οποίο η Δύση μπορεί μεν να μην κυριαρχεί πια, αλλά δεν πρόκειται και να υποκατασταθεί από την Ασία ή τις αναδυόμενες αγορές. Όχι, η Δύση δεν αντεπιτίθεται. Αλλά μια πιο ταπεινή Δύση μπορεί να σταθεροποιήσει τις θέσεις της, ιδίως απέναντι στην Κίνα που μπορεί να γίνεται ολοένα και πιο αλαζονική, αλλά γίνεται και πιο δύσπιστη απέναντι στο ίδιο το πολιτικό και κοινωνικό της σύστημα.
Ο Dominique Moisi είναι ιδρυτής του Γαλλικού Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων και καθηγητής στην ανώτατη σχολή πολιτικών επιστημών των Παρισίων.
Πηγή: Ppol.gr
Διαβάστε επίσης: Η Ευρώπη είναι βαρετή
εμφάνιση σχολίων