Με την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας 2025, αρχικά ήθελα να μοιραστώ μαζί σας κάποιες σκέψεις γύρω από την ελπίδα, αλλά καθώς τα αποθέματα ελπίδας μου έχουν οριστικά στερέψει, θα σας μιλήσω για τους αγγέλους.
Περπατώ πάνω κάτω και σκέφτομαι τους αγγέλους, ακόμη και τώρα περπατώ πάνω κάτω, μην πιστεύετε στα μάτια σας – ίσως σας φαίνεται πως στέκομαι εδώ και μιλώ σε ένα μικρόφωνο, όμως όχι, στην πραγματικότητα περπατώ αδιάκοπα, από τη μια γωνία στην άλλη, και πίσω πάλι από εκεί όπου ξεκίνησα, και ούτω καθεξής, γύρω γύρω, και ναι, σκέφτομαι τους αγγέλους· τους αγγέλους, και μπορώ αμέσως να αποκαλύψω ότι πρόκειται για ένα νέο είδος αγγέλων, άγγελοι χωρίς φτερά, και έτσι, για παράδειγμα, δεν χρειάζεται πια να αναρωτιέται κανείς πώς, ή αν τα δύο φτερά προεξέχουν από την πλάτη αυτών των αγγέλων,
«Ήθελα να σας μιλήσω για την ελπίδα, αλλά τα αποθέματά μου έχουν στερέψει»
ή μάλλον αν αυτά τα δύο τεράστια, βαριά φτερά απλώνονται και πέρα από τους μανδύες τους, τι είδους δουλειά κάνει ο ουράνιος ράφτης τους, τι είδους κρυφή γνώση απορροφάται σιγά σιγά στο εργαστήριό του καθώς τους ντύνει· τα δύο φτερά βρίσκονται απ’ έξω, φυσικά, έξω από το ασώματο σώμα, αλλά τότε πού τοποθετούν αυτά τα φτερά που ξεπροβάλουν από το άυλο φυσικό ένδυμα που τυλίγεται τόσο γλυκά γύρω τους και καλύπτει επίσης τα φτερά τους· ή αντιστρόφως, αν τα φτερά τους δεν προεξέχουν, τότε πώς ο ουράνιος μανδύας καλύπτει το σώμα και τα φτερά μαζί,
ω, καημένε Μποτιτσέλι, καημένε Λεονάρντο, καημένε Μιχαήλ-Άγγελε, μα και καημένε Τζιόττο και Φρα Αντζέλικο! αλλά δεν έχει σημασία πια, αυτό το ερώτημα έχει χαθεί μαζί με τους παλιούς αγγέλους, οι άγγελοι για τους οποίους μιλώ είναι καινούργιοι, αυτό μου γίνεται σαφές καθώς αρχίζω να περπατώ πάνω κάτω στο δωμάτιό μου, από το οποίο μόνο τώρα βλέπετε πως
στέκομαι μπροστά σε ένα μικρόφωνο, καθώς δηλώνω, λαμβάνοντας το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας, πως ήθελα να μιλήσω για την ελπίδα, αλλά δεν θα μιλήσω γι’ αυτό τώρα, θα μιλήσω λοιπόν για τους αγγέλους, θα ξεκινήσω από εκεί, και ήδη σχηματίζονται αμυδρά περιγράμματα στον νου μου καθώς πιάνω δουλειά, σε στάση διαλογισμού στον χώρο εργασίας μου, που δεν είναι μεγάλος, μόλις τέσσερα επί τέσσερα μέτρα μέσα σε έναν πύργο,
αν αφαιρέσουμε τον χώρο της σκάλας που οδηγεί πάνω και κάτω στο ισόγειο και φυσικά, μη φανταστείτε κάποιο ρομαντικό γυάλινο πύργο, αλλά ένα δωματιάκι-πύργο, φτιαγμένο από τις πιο φτηνές σανίδες νορβηγικού έλατου και τοποθετημένο πάνω στη δεξιά γωνία ενός ισόγειου ξύλινου σπιτιού, που υψώνεται πάνω από όλα τα άλλα σπίτια επειδή το οικόπεδο κλίνει, επειδή όλο το οίκημα στέκεται στην κορυφή ενός λόφου, και όλο το οικόπεδο κατηφορίζει απότομα προς την κοιλάδα κι έτσι, όταν θέλησα να χτίσω μια αναγκαία προσθήκη για τα δωμάτια του ισογείου, επειδή τα βιβλία καταλάμβαναν κάθε χώρο, μετά από κάποιο διάστημα το έργο δεν μπορούσε πια να αναβληθεί, και λόγω της κλίσης αυτής η προσθήκη υψώθηκε σαν πύργος πάνω από το κάτω πάτωμα, πιέζοντάς το με το βάρος της,
λοιπόν, θέλω απλώς να μιλήσω για αγγέλους και όχι για την ελπίδα και όχι για τους παλιούς αγγέλους, διότι οι παλιοί, οι φτερωτοί -θυμηθείτε τους διασημότερους εξ αυτών στους πίνακες του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, που δημιουργήθηκαν σε αμέτρητες ποσότητες κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση- έφερναν ένα μήνυμα, το μήνυμα ότι Αυτός Που Επρόκειτο Να Γεννηθεί θα γεννιόταν· αυτοί ήταν οι παλιοί άγγελοι, ουράνιοι αγγελιοφόροι που έρχονταν συνεχώς φέρνοντας αυτό ή κάποιο άλλο μήνυμα και σύμφωνα με τα πορίσματα της αγγελολογίας, τις περισσότερες φορές μετέφεραν το μήνυμα στον παραλήπτη λεκτικά ή, όπως φαίνεται στις αναπαραστάσεις του 9ου και 10ου αιώνα,
διάβαζαν απευθείας από μια κυματιστή λωρίδα χαρτιού -μια πρόταση μακριά σαν κορδέλα-, σε απεικονίσεις όπου ο λόγος αποκτούσε εξαιρετική σημασία· κι όμως, αυτοί οι άγγελοι, ακόμη κι εκτελώντας άλλες αποστολές, μεταφέρουν -ή μάλλον, μετέφεραν πάντοτε- το μήνυμα του Άνωθεν προς τους εκλεκτούς του· ο λόγος καλυμμένος με φως ή ψιθυρισμένος στο αυτί, πράγμα που σημαίνει ότι, παρά τις απεικονίσεις, οι άγγελοι δεν μπορούν να διαχωριστούν από το μήνυμά τους -ή μάλλον, δεν μπορούσαν να διαχωριστούν-, σε τέτοιο βαθμό που θα έπρεπε να πούμε πως οι άγγελοι αυτοί ήταν οι ίδιοι το μήνυμα, ήταν το μήνυμα που έφτανε πάντα από
Εκείνον τον Οποίο δεν Μπορείς Να Επικαλείσαι, αυτός τους έστελνε, τους έστελνε σε εμάς, που παλεύουμε στη σκόνη, που περιπλανιόμαστε καταδικασμένοι σε Απρόβλεπτες Συνέπειες -ω, τι όμορφοι καιροί!-, με μια λέξη, κάθε άγγελος των παλαιών χρόνων ήταν ένα μήνυμα κάποιου προς κάποιον, μήνυμα με ύφος προσταγής ή αναφοράς, αλλά δεν σκοπεύω να ασχοληθώ με αυτό τώρα, ενώ στέκομαι μπροστά σας και περπατώ πάνω κάτω στο δωματιάκι του πύργου, που όπως γνωρίζετε είναι φτιαγμένος από φτηνές σανίδες νορβηγικού έλατου και είναι σχεδόν αδύνατο να θερμανθεί, και που είναι πύργος μόνο εξαιτίας της απότομης κλίσης του οικοπέδου,
όχι, δεν θα μιλήσω για τους παλιούς, ακόμα κι αν οι εικόνες που ζουν μέσα μας, χάρη στους μεγάλους δημιουργούς του Μεσαίωνα και της πρώιμης νεότερης περιόδου, από τον Τζιόττο και μετά, ακόμη κι αν αυτοί οι άγγελοι των παλιών καιρών, με ονόματα εξαίσια, υπέροχα, τρυφερά, μπορούν ακόμη να αγγίξουν την ψυχή μας, ακόμη και σήμερα, ακόμη και τώρα, ακόμη κι αν μπορούν να συγκινήσουν τις ψυχές μας που αδυνατούν πια να πιστέψουν,
διότι σίγουρα αυτοί ήταν οι μόνοι που στους αιώνες, με τις σπάνιες εμφανίσεις τους, μας επέτρεψαν να υποθέσουμε την ύπαρξη του Παραδείσου και με αυτό να υποθέσουμε πως υπάρχει πράγματι μια κατεύθυνση, κάτι που διαμόρφωσε μέσα μας τη δομή του κόσμου και την κατεύθυνση αυτού, διότι όπου υπάρχει κατεύθυνση υπάρχει απόσταση, δηλαδή χώρος, και όπου υπάρχει κατεύθυνση,
υπάρχει απόσταση μεταξύ δύο σημείων, δηλαδή χρόνος, και έτσι υπάρχει, εδώ και αιώνες -ω! εδώ και χιλιετίες!- ο κόσμος, που θεωρείται πως δημιουργήθηκε, όπου αυτές οι συναντήσεις με τους παλιούς αγγέλους μάς έδωσαν έναν τρόπο να αποφασίσουμε πως υπάρχει το επάνω και το κάτω κι αν ήθελα να σας μιλήσω για αυτούς, θα περπατούσα γύρω γύρω, από τη μια γωνία στην άλλη και πάλι πίσω,
αλλά όχι, οι παλιοί άγγελοι δεν υπάρχουν πια, υπάρχουν μόνο οι καινούργιοι και εγώ δεν περπατώ σε κύκλους σκεπτόμενος τους παλιούς, καθώς στέκομαι μπροστά σας και απολαμβάνω την προσοχή σας,
διότι, όπως ίσως ανέφερα ήδη, οι άγγελοί μας είναι καινούργιοι, και έχοντας χάσει τα φτερά τους, δεν διαθέτουν πλέον τους γλυκά περιελισσόμενους μανδύες, περπατούν ανάμεσά μας με τα καθημερινά τους ρούχα, δεν ξέρουμε πόσοι είναι, αλλά σύμφωνα με κάποια αδιόρατη υπόνοια ο αριθμός τους μένει αμετάβλητος
και όπως οι παλιοί άγγελοι κάποτε, έτσι κι αυτοί εμφανίζονται ξαφνικά εδώ κι εκεί στις ίδιες στιγμές της ζωής μας με τους παλιούς και στην πραγματικότητα είναι εύκολο να τους αναγνωρίσει κανείς, αν το θέλουν, αν δεν κρύβουν αυτό που κουβαλούν μέσα τους, είναι εύκολο γιατί μοιάζει σαν να μπαίνουν στην ύπαρξή μας μ’ έναν διαφορετικό ρυθμό, μια διαφορετική μελωδία από εκείνη με την οποία περπατάμε εμείς, οι κουρασμένοι και περιπλανώμενοι στη σκόνη εδώ κάτω, επιπλέον,
Δεν είναι βέβαιο ότι αυτοί οι νέοι άγγελοι έρχονται από εκεί ψηλά, διότι δεν φαίνεται καν να υπάρχει πια ένα «εκεί πάνω»
δεν είναι βέβαιο ότι αυτοί οι νέοι άγγελοι έρχονται από εκεί ψηλά, διότι δεν φαίνεται καν να υπάρχει πια ένα «εκεί πάνω», σαν κι αυτό κιόλας -μαζί με τους παλιούς αγγέλους- να έχει παραχωρήσει τη θέση του στο αιώνιο ΚΑΠΟΥ, και τώρα μόνο οι παρανοϊκές κατασκευές των Ίλον Μασκ αυτού του κόσμου οργανώνουν τον χώρο και τον χρόνο, και έτσι μπορεί να προκύπτει ότι,
ενώ βλέπετε και ακούτε μόνο έναν γέρο μπροστά σας, να μιλά στη δική του, άγνωστη γλώσσα στην τελετή απονομής του Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο ίδιος γέρος φυσικά περπατά αμετάβλητα και επίμονα στο παγωμένο δωματιάκι-πύργο, ανάμεσα σε σανίδες από νορβηγικό έλατο, πηγαίνοντας γύρω γύρω, δηλαδή εμένα τον ίδιο, που τώρα επιταχύνω το βήμα μου σαν να ήθελα να εκφράσω ότι οι σκέψεις μου για τους νέους αυτούς αγγέλους απαιτούν ένα διαφορετικό είδος βήματος και ταχύτητας από αυτόν που τους σκέφτεται και πράγματι, καθώς επιταχύνω το βήμα μου,
ξαφνικά συνειδητοποιώ ότι όχι μόνο αυτοί οι νέοι άγγελοι δεν έχουν φτερά, αλλά ούτε κάποιο μήνυμα, κανένα απολύτως, βρίσκονται απλώς ανάμεσά μας με απλά ρούχα του δρόμου, απαρατήρητοι εφόσον το επιθυμούν, αλλά αν θελήσουν να αναγνωριστούν, τότε επιλέγουν έναν από εμάς, πλησιάζουν, και ξαφνικά, σε μια στιγμή, καταρράκτες κυλούν από τα μάτια μας, πέφτει η πλάκα που κρύβει τις καρδιές μας, μια συνάντηση συμβαίνει, μένουμε άναυδοι,
Αυτοί οι νέοι άγγελοι, μέσα στην άπειρη σιωπή τους, ίσως να μην είναι πια ούτε άγγελοι, αλλά θυσίες
ω θεέ μου, ένας άγγελος στέκεται μπροστά μας, μόνο που… δεν μας δίνει τίποτα, δεν υπάρχει καμία φράση να κυματίζει γύρω του, κανένα φως για να ψιθυρίσει στο αυτί μας, δηλαδή δεν λέει ούτε μία λέξη, σαν να έχει γίνει άλαλος, απλώς στέκεται και μας κοιτά, αναζητά το βλέμμα μας, και καθώς αναζητά, μας ικετεύει να τον κοιτάξουμε, εμείς οι ίδιοι να περάσουμε το μήνυμά μας σε εκείνον, μόνο που δυστυχώς, δεν έχουμε κάποιο μήνυμα να στείλουμε, διότι μπορούμε μόνο να πούμε, ως απάντηση σ’ εκείνο το ικετευτικό βλέμμα, αυτό που ειπώθηκε πριν από πολύ καιρό,
τότε που υπήρχε ακόμη μια ερώτηση, αλλά τώρα δεν υπάρχει ούτε ερώτηση ούτε απάντηση, οπότε, λοιπόν, τι είδους συνάντηση είναι αυτή, τι ουράνια και γήινη σκηνή είναι αυτή, αυτοί στέκονται μπροστά μας και μας κοιτούν, κι εμείς στεκόμαστε εκεί και τους κοιτάμε κι αν καταλαβαίνουν κάτι απ’ όλο αυτό,
εμείς σίγουρα δεν καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει, ο άλαλος στον κουφό, ο κουφός στον άλαλο, πώς μπορεί να υπάρξει συνομιλία, πώς κατανόηση, πόσο μάλλον θεία παρουσία, όταν ξαφνικά θα περάσει από τον νου κάθε μοναχικού, κουρασμένου, λυπημένου και ευαίσθητου ανθρώπου, όπως συμβαίνει τώρα -αν επιτρέπεται, να συμπεριλάβω κι εμένα- ότι αυτοί οι νέοι άγγελοι, μέσα στην άπειρη σιωπή τους, ίσως να μην είναι πια ούτε άγγελοι, αλλά θυσίες, θυσίες με την αρχική, ιερή σημασία της λέξης, γρήγορα βγάζω έξω το στηθοσκόπιό μου, επειδή πάντα το κουβαλώ μαζί μου, και το έχω και τώρα, ενώ σας μιλώ από εκείνο το δωματιάκι-πύργο, περπατώντας γύρω γύρω, και πολύ απαλά ακουμπώ το διάφραγμα και την καμπάνα στο στήθος όλων σας,
κι αμέσως ακούω τον ήχο της μοίρας, ακούω τις μοίρες σας, κι έτσι περνώ κι εγώ μέσα σε μια τέτοια μοίρα, αισθάνομαι τη μοίρα να πάλλεται, κάτι που μεταμορφώνει αυτή τη στιγμή, αλλά κυρίως την επόμενη στιγμή που θα ακολουθούσε, γιατί όχι, η στιγμή που φαινόταν πως θα ακολουθούσε δεν είναι εκείνη που ακολουθεί, μια εντελώς διαφορετική στιγμή ακολουθεί, η στιγμή του σοκ και της κατάρρευσης πέφτει πάνω μου, διότι το στηθοσκόπιό μου ανιχνεύει τη φρικτή ιστορία αυτών των νέων αγγέλων που στέκονται μπροστά μου, την ιστορία της θυσίας τους,
θα θυσιαστούν και όχι για εμάς, αλλά εξαιτίας μας, για τον καθένα μας, εξαιτίας του καθενός μας, άγγελοι χωρίς φτερά και άγγελοι χωρίς μήνυμα, κι όλο αυτό γνωρίζοντας πως υπάρχει πόλεμος, πόλεμος και μόνο πόλεμος, πόλεμος στη φύση, πόλεμος στην κοινωνία, και αυτός ο πόλεμος δεν διεξάγεται μόνο με όπλα, μόνο με βασανιστήρια, μόνο με καταστροφή, φυσικά, αυτό είναι το ένα άκρο της κλίμακας,
αλλά ο πόλεμος προχωρεί και στο άλλο άκρο, διότι και μία μόνο κακή λέξη αρκεί, μία και μόνο κακή λέξη, προς έναν από αυτούς τους νέους αγγέλους, μία άδικη, απρόσεκτη, ανάρμοστη πράξη, ένα και μόνο τραύμα στο σώμα και στην ψυχή, διότι όταν γεννήθηκαν, δεν ήταν προορισμένοι γι’ αυτό, είναι ανυπεράσπιστοι απέναντι σε αυτό, ανυπεράσπιστοι απέναντι στη συντριβή, ανυπεράσπιστοι απέναντι στη χυδαιότητα, στην κυνική αδιαλλαξία μπροστά στην αθωότητά τους και την αγνότητά τους, αρκεί μια πράξη, αλλά ακόμη και μία κακή λέξη αρκεί για να τραυματιστούν αιώνια – κάτι που δεν μπορώ να επιδιορθώσω ούτε με δέκα χιλιάδες λέξεις, γιατί είναι πέρα από κάθε επιδιόρθωση.