«ΒΑΡΕΘΗΚΑ ΠΙΑ» λέει η μητέρα της Σάρα, απαυδισμένη από την ασυνέπεια και την απρόβλεπτη συμπεριφορά της κόρης της. «Δεν ολοκληρώνει ποτέ κάτι, όσο κι αν προσπαθούμε να την βοηθήσουμε». Μια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά ενόχλησε ιδιαίτερα τους γονείς της Σάρα. Έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους, προκειμένου να ικανοποιήσουν μια έντονη επιθυμία της, για να διαπιστώσουν στη συνέχεια ότι εκείνη τα παρατούσε στην πρώτη απογοήτευση ή δυσκολία. Εγκατέλειψε το καλλιτεχνικό πατινάζ στο δεύτερο μάθημα, ενώ οι γονείς της αποταμίευαν ευλαβικά τα χρήματα για τα δίδακτρα και διαμόρφωσαν τα προγράμματά τους, ώστε να προσαρμοστούν στο δικό της. Η Σάρα ήταν επίσης πολύ παρορμητική, ανυπόμονη και έχανε εύκολα την ψυχραιμία της. Υποσχόταν συνεχώς ότι θα φέρεται σωστά, αλλά συχνά δεν κρατούσε την υπόσχεσή της.
Οι γονείς του Πίτερ προβληματίζονταν, επίσης. Ο γιος τους ήταν μονίμως ανυπόμονος και ευέξαπτος και ενίοτε συμπεριφερόταν άσχημα τόσο στην αδελφή του όσο και στους γονείς του. «Δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται» μου εξομολογήθηκε ο πατέρας του «πως ό,τι λέει ή κάνει, έχει αντίκτυπο και στην υπόλοιπη οικογένεια». Επιπλέον, ο Πίτερ ήταν εριστικός και αντιδραστικός, χωρίς καμία μακροπρόθεσμη φιλοδοξία. Δεν έδειχνε πάθος για οτιδήποτε, εκτός από το Nintendo και τα παιχνίδια στον υπολογιστή. Η εργασία δεν σήμαινε τίποτα για εκείνον, είτε επρόκειτο για τα μαθήματα του σχολείου, για μελέτη ή για διάφορες αγγαρείες στο σπίτι. «Αυτό που με προβληματίζει περισσότερο απ’ όλα» σχολίασε ο πατέρας του «είναι ότι ο Πίτερ δεν φαίνεται να ανησυχεί καθόλου». Το αγόρι δεν έδειχνε καμία ανησυχία για την έλλειψη προσανατολισμού και ουσιαστικών στόχων στη ζωή του.
Με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, τόσο ο Πίτερ όσο και η Σάρα εμφάνιζαν ένα σύνολο παρόμοιων χαρακτηριστικών. Και τα δύο παιδιά ήταν παρορμητικά. Και τα δύο φαίνονταν να γνωρίζουν πώς θα έπρεπε να φέρονται, αλλά κανένα τους δεν συμπεριφερόταν σύμφωνα με αυτά που γνώριζε. Και τα δύο λειτουργούσαν απερίσκεπτα, έμοιαζαν σαν να μη σκέφτονται πριν ενεργήσουν και είχαν κυκλοθυμικές αντιδράσεις. Οι γονείς τους ήθελαν να μάθουν κατά πόσο υπήρχε λόγος ανησυχίας. Στους γονείς της Σάρα, η απάντησή μου θα ήταν μάλλον αρνητική. Η Σάρα ήταν μόλις τεσσάρων ετών: τέτοια χαρακτηριστικά αποτελούσαν αναπόφευκτες συνέπειες της ηλικίας της. Αν όλα εξελίσσονταν φυσιολογικά, τα επόμενα χρόνια της ανάπτυξης θα έφερναν σημαντικές αλλαγές στη στάση και τη συμπεριφορά της. Οι γονείς του Πίτερ, από την άλλη, είχαν όντως λόγο να ανησυχούν. Ο γιος τους ήταν δεκατεσσάρων χρονών και η προσωπικότητά του δεν είχε αλλάξει από την προσχολική ηλικία και μετά.
Τόσο η Σάρα όσο και ο Πίτερ εκδήλωναν αυτό που έχω καταλήξει να αποκαλώ ως σύνδρομο παιδιών προσχολικής ηλικίας – παρουσίαζαν, δηλαδή, συμπεριφορές που αρμόζουν σε οποιοδήποτε παιδί προσχολικής ηλικίας. Σε αυτό το αναπτυξιακό στάδιο, αρκετές ψυχολογικές λειτουργίες δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί στο παιδί – παρατηρείται μια δυσκολία ενσωμάτωσης, που αποτελεί ένδειξη ψυχολογικής ανωριμότητας. Τα μόνα, ασφαλώς, που έχουν το αναπτυξιακό «δικαίωμα» να συμπεριφέρονται σαν παιδιά προσχολικής ηλικίας, είναι τα παιδιά προσχολικής ηλικίας. Σε ένα μεγαλύτερο παιδί ή σε έναν ενήλικα, μια αντίστοιχη δυσκολία ενσωμάτωσης υποδεικνύει μια ανωριμότητα που δεν συμβαδίζει με την ηλικία του.
Η σωματική ανάπτυξη και η ενήλικη φυσιολογική λειτουργία, δεν συμβαδίζουν απαραίτητα και με την ψυχολογική και συναισθηματική ωριμότητα. Ο Ρόμπερτ Μπλάι, στο βιβλίο του The Sibling Society, αποκαλύπτει την ανωριμότητα ως ενδημικό φαινόμενο της κοινωνίας μας. «Οι άνθρωποι δεν μπαίνουν στον κόπο να ωριμάσουν και καταλήγουμε να κολυμπάμε όλοι μαζί σε μια δεξαμενή γεμάτη με ημι-ενήλικες» γράφει. Στον σημερινό κόσμο, το σύνδρομο παιδιού προσχολικής ηλικίας επηρεάζει πολλά παιδιά που έχουν προ πολλού περάσει αυτό το ηλικιακό στάδιο, και παρατηρείται ακόμα και σε εφήβους ή ενήλικες. Πολλοί ενήλικες δεν έχουν φτάσει πραγματικά στην ωριμότητα – δεν έχουν κατορθώσει να γίνουν ανεξάρτητα άτομα, με δικά τους εσωτερικά κίνητρα, ικανά να φροντίσουν τις δικές τους εσωτερικές ανάγκες και να σεβαστούν τις ανάγκες των άλλων.
Μεταξύ των αιτιών για τις οποίες η ωριμότητα παρατηρείται ολοένα και λιγότερο σήμερα, ο προσανατολισμός προς τους συνομήλικους αποτελεί τη βασικότερη. Η ανωριμότητα και ο προσανατολισμός προς τους συνομήλικους είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Όσο πιο νωρίς, στη ζωή ενός παιδιού, ξεκινήσει ο προσανατολισμός προς τους φίλους και όσο πιο έντονη η εμμονή του μαζί τους, τόσο μεγαλύτερη είναι και η πιθανότητα να οδηγηθεί το παιδί προς την παντοτινή ανωριμότητα.
Ο Πίτερ ήταν εξαιρετικά προσανατολισμένος προς τα άτομα που είχαν την ίδια ηλικία. Δεν ήταν σαφές τι προηγήθηκε: Ήταν η ανωριμότητα που τον είχε καταστήσει επιρρεπή στον προσανατολισμό προς τους φίλους ή ο πρώιμος προσανατολισμός του είχε γίνει η αιτία να σταματήσει η ωρίμανσή του; Η αιτιότητα μπορεί να είναι αμφίδρομη, αλλά από τη στιγμή που θα εμφανιστεί ο προσανατολισμός προς τους συνομήλικους, το πρόβλημα σίγουρα επιδεινώνεται. Σε κάθε περίπτωση, τα παιδιά δεν καταφέρνουν να ωριμάσουν υπό αυτές τις συνθήκες.
Καθώς ωριμάζουμε, ο εγκέφαλός μας αναπτύσσει την ικανότητα να συνδυάζει διάφορες καταστάσεις, να έχει διαφορετικές αντιλήψεις, αισθήσεις, σκέψεις, συναισθήματα και παρορμήσεις την ίδια στιγμή, χωρίς να νιώθει σύγχυση στη σκέψη ή να παραλύει στην πράξη. Αυτή είναι η ικανότητα που ονόμασα «λειτουργία ενσωμάτωσης», όταν αναφέρθηκα νωρίτερα στο σύνδρομο του παιδιού προσχολικής ηλικίας. Το να φτάσουμε σε αυτό το αναπτυξιακό στάδιο, επιδρά ιδιαίτερα μεταμορφωτικά και εκπολιτιστικά, τόσο στην προσωπικότητα όσο και στη συμπεριφορά. Τα χαρακτηριστικά της παιδικότητας, όπως η παρορμητικότητα και ο εγωκεντρισμός, εξασθενούν, και αρχίζει να αναδύεται μια πιο ισορροπημένη προσωπικότητα. Δεν μπορούμε να διδάξουμε τον εγκέφαλο να το κάνει αυτό. αυτή η ικανότητα ενσωμάτωσης πρέπει να αναπτυχθεί και να παγιωθεί, με την πάροδο του χρόνου. Οι Ρωμαίοι είχαν μια λέξη για αυτή τη μείξη: ιδιοσυγκρασία. Σήμερα, το ρήμα temper, από όπου προέρχεται η λέξη, σημαίνει «ρυθμίζω» ή «μετριάζω», ωστόσο αρχικά αναφερόταν στη μείξη διαφορετικών συστατικών για τη δημιουργία του πηλού. Τόσο η Σάρα όσο και ο Πίτερ, δεν είχαν ρυθμιστεί, όσον αφορά την εμπειρία και την έκφραση. Το να είναι κανείς αρρύθμιστος –ανίκανος να διαχειριστεί ανάμεικτα συναισθήματα την ίδια στιγμή– αποτελεί το σήμα κατατεθέν του ανώριμου ατόμου.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Μείνετε κοντά στα παιδιά σας» των Dr. Gabor Maté & Gordon Neufeld, εκδ. keybooks. Ο Γκαμπόρ Ματέ είναι γιατρός, συγγραφέας και ειδικός σε θέματα τραύματος και εθισμού. Γεννήθηκε στις 6 Ιανουαρίου 1944 στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στην πόλη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Ουγγρικής Επανάστασης. Αποφοίτησε με πτυχίο ιατρικής από το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας το 1969 και συνέχισε να ασκεί την οικογενειακή ιατρική στο Βανκούβερ για πάνω από 20 χρόνια. Κατά τη διάρκεια της θητείας του ως γιατρός, άρχισε να ενδιαφέρεται για τη σχέση μεταξύ χρόνιων ασθενειών και συναισθηματικών τραυμάτων.
Ακολουθήστε μας στο Instagram και στο Facebook για να βλέπετε τα άρθρα που σας ενδιαφέρουν