Ο Γάλλος ζωγράφος Πολ Σεζάν (19 Ιανουαρίου 1839 – 22 Οκτωβρίου 1906) υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της μεταϊμπρεσιονιστικής ζωγραφικής. Η καινοτόμος ματιά του άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες αντιλαμβάνονταν τη φόρμα, το χρώμα και τον χώρο, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον μοντερνισμό του 20ού αιώνα.
1. Μεγάλωσε μαζί με τον Εμίλ Ζολά
Ο Πολ Σεζάν γεννήθηκε στην Αιξ-αν-Προβάνς της νότιας Γαλλίας και ήταν παιδικός φίλος του Εμίλ Ζολά, ο οποίος αργότερα θα γινόταν ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους μυθιστοριογράφους του 19ου αιώνα.
Όταν φοιτούσαν στο Collège Bourbon, ο Σεζάν, ο Ζολά και ο Ζαν-Μπατίστ Μπαγί δημιούργησαν μια στενή παρέα, που την αποκαλούσαν Les Inséparables («Οι Αχώριστοι»). Ο Σεζάν υπερασπιζόταν τον Ζολά από τους νταήδες του σχολείου και, κάποια μέρα, εκείνος τον ευχαρίστησε προσφέροντάς του ένα καλάθι με μήλα. Το περιστατικό σημάδεψε τον Σεζάν, ο οποίος αργότερα θα έκανε το μήλο ένα από τα αγαπημένα του θέματα στη ζωγραφική.
Οι δύο φίλοι συνέχισαν να στηρίζουν ο ένας τον άλλον μέχρι το 1886. Εκείνη τη χρονιά, όμως, ο Ζολά χρησιμοποίησε τον Σεζάν ως πρότυπο για τον αποτυχημένο ζωγράφο του μυθιστορήματός του «Το έργο», προκαλώντας ρήξη στη σχέση τους.
Ο Πικάσο έφτασε στο σημείο να αγοράσει τη γη όπου βρισκόταν ένα σημαντικό θέμα του Σεζάν: το Μον Σεντ-Βικτουάρ
2. Χρειάστηκε να παλέψει για να γίνει ζωγράφος
Ο πατέρας του Σεζάν δεν υποστήριζε αρχικά την καλλιτεχνική του πορεία. Ήθελε να σπουδάσει νομικά και να αναλάβει την οικογενειακή τράπεζα. Ύστερα από δύο χρόνια στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αιξ-αν-Προβάνς, ο Σεζάν εγκατέλειψε τις σπουδές του. Ο Ζολά, που ζούσε τότε στο Παρίσι, τον παρότρυνε να ενταχθεί στην κοινότητα των πρωτοποριακών καλλιτεχνών και συγγραφέων της πόλης. Με την υποστήριξη της μητέρας του, κατάφερε τελικά να πείσει τον πατέρα του να του επιτρέψει να μετακομίσει στην πρωτεύουσα για να σπουδάσει ζωγραφική.
Στο Παρίσι, ο Σεζάν έδωσε εξετάσεις στην École des Beaux-Arts, τη σχολή που τροφοδοτούσε με ζωγράφους τα επίσημα Σαλόν, αλλά απορρίφθηκε. Ο Καμίγ Πισαρό, θυμόταν ότι οι σπουδές γυμνού του Σεζάν προκαλούσαν τα γέλια των υπόλοιπων μαθητών.
Εκείνη την περίοδο, ο Σεζάν βρισκόταν στη λεγόμενη «Σκοτεινή Περίοδο» του (1861–1870). Χρησιμοποιούσε έντονες πινελιές και σκοτεινά χρώματα για να αποδώσει δραματικά, ρομαντικά και κλασικά θέματα.
Τα έργα που υπέβαλλε στο επίσημο Σαλόν απορρίπτονταν επανειλημμένα. Το 1863 συμμετείχε στο περίφημο Salon des Refusés, την έκθεση των καλλιτεχνών που είχαν απορριφθεί από την επίσημη διοργάνωση. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο Πισαρό, ο Τζέιμς ΜακΝιλ Γουίστλερ και ο Εντουάρ Μανέ, ο οποίος παρουσίασε το σκανδαλώδες έργο του Πρόγευμα στη χλόη. Η έκθεση έφερε στο ευρύ κοινό μια διαφορετική αντίληψη για την τέχνη, πέρα από τα όρια του παραδοσιακού καλλιτεχνικού κατεστημένου.
3. Ο Πισαρό και ο Μανέ επηρέασαν τη ζωγραφική του
Ο Σεζάν γνώρισε τον Καμίγ Πισαρό στην Académie Suisse το 1865. Ο Πισαρό ήταν εννέα χρόνια μεγαλύτερός του και οι δυο τους ανέπτυξαν στενή σχέση. Για την επόμενη δεκαετία ζωγράφιζαν μαζί στην ύπαιθρο, σε χωριά έξω από το Παρίσι.
Τα στιλ τους διέφεραν και οι δύο, ωστόσο, ήταν φιλόδοξοι ζωγράφοι που αμφισβητούσαν τις καθιερωμένες αντιλήψεις. Καθώς οι πιθανότητες αναγνώρισης από τα επίσημα κανάλια ήταν περιορισμένες, στράφηκαν προς μια πιο ανεξάρτητη καλλιτεχνική πορεία. Για τον Σεζάν, η περίοδος αυτή αποτέλεσε σημείο καμπής: απομακρύνθηκε από τη σκοτεινή παλέτα και στράφηκε στην υπαίθρια ζωγραφική, υιοθετώντας τα ζωηρά χρώματα και τις περίτεχνες πινελιές του ιμπρεσιονισμού
Ο Μανέ, αντίθετα, θεωρούνταν από πολλούς ο κορυφαίος ζωγράφος της εποχής. Η επίπεδη απόδοση των μορφών και η διάθεσή του να απεικονίζει σκηνές της σύγχρονης αστικής ζωής ώθησαν τον Σεζάν να αμφισβητήσει ακόμη περισσότερο την καλλιτεχνική παράδοση.
Το 1865, το έργο του Σεζάν απορρίφθηκε από το Σαλόν, ενώ έγινε δεκτή η Ολυμπία του Μανέ. Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, ο Σεζάν απάντησε με τη δική του εκδοχή, το έργο Μια σύγχρονη Ολυμπία, προκαλώντας ακόμη μεγαλύτερο σκάνδαλο.
4. Ανέπτυξε τη δική του μέθοδο ζωγραφικής
Παρότι κινούνταν στον ίδιο καλλιτεχνικό κύκλο με τους ιμπρεσιονιστές, ανέπτυσσε μια προσωπική τεχνική. Στα πρώτα χρόνια του χρησιμοποιούσε σπάτουλα ζωγραφικής για να απλώνει μεγάλες επιφάνειες χρώματος, χωρίς έντονες διαβαθμίσεις.
Στη συνέχεια, άρχισε να χτίζει τις μορφές με μικρές, παράλληλες ή κάθετες πινελιές, μεταβάλλοντας σταδιακά τις αποχρώσεις. Η τεχνική αυτή θύμιζε τον ιμπρεσιονισμό, αλλά είχε πολύ διαφορετικό ρυθμό. Ο Σεζάν ήταν γνωστός για τις ώρες που μπορούσε να αφιερώσει σε μία μόνο γραμμή.
Η αναλυτική του προσέγγιση τον απομάκρυνε ακόμη περισσότερο από τους ιμπρεσιονιστές. Μετά το ξέσπασμα του Γαλλοπρωσικού Πολέμου, το 1870, εγκατέλειψε το Παρίσι και επέστρεψε στη νότια Γαλλία. Για χρόνια μοιραζόταν τον χρόνο του ανάμεσα στην πρωτεύουσα και την Προβηγκία, μέχρι να εγκατασταθεί οριστικά στον Νότο, γύρω στο 1886.
Ζωγραφίζοντας τοπία κοντά στη Μασσαλία, διαμόρφωσε τη θεωρία ότι τα πάντα στη φύση μπορούν να αναχθούν στις βασικές γεωμετρικές μορφές: τη σφαίρα, τον κώνο, τον κύβο και τον κύλινδρο.
Στον κόσμο του, τα μήλα γίνονταν σφαίρες, τα σπίτια κύβοι και τα δέντρα συνδυασμοί κυλίνδρων. Οι συνθέσεις του είχαν αυστηρή δομή, με έμφαση στη γεωμετρία. Οι μορφές συχνά έμοιαζαν ελαφρώς θολές, καθώς ο ζωγράφος τις μελετούσε από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Το έργο του αποτέλεσε τη γέφυρα ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και τον κυβισμό, τον φωβισμό, τον εξπρεσιονισμό...
5. Θεωρείται ο πατέρας της μοντέρνας τέχνης
Στην αρχή της καριέρας του, ο Σεζάν πέρασε από τη λεγόμενη Σκοτεινή Περίοδο (1861–1870). Τα έργα της χαρακτηρίζονται από μια σχεδόν κατάμαυρη παλέτα, έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς και παχιά στρώματα χρώματος, που συχνά απλώνονταν με σπάτουλα. Όλα αυτά λειτουργούσαν μαζί για να εκφράσουν συναισθήματα που ξεπερνούσαν το ίδιο το εικονιζόμενο θέμα.
Στο έργο Antoine Dominique Sauveur Aubert (γεννημένος το 1817), ο θείος του καλλιτέχνη, για παράδειγμα, το σκληρό μαύρο περίγραμμα της μορφής και οι αντίστοιχες πινελιές που σχηματίζουν τα χαρακτηριστικά του προσώπου δημιουργούν την αίσθηση μιας καταπιεσμένης, βίαιης οργής. Η τεχνική αυτή, που αποτύπωνε τόσο τον ψυχισμό του καλλιτέχνη όσο και εκείνον του εικονιζόμενου προσώπου, άνοιξε τον δρόμο για τον εξπρεσιονισμό.
Η αναγωγή των αντικειμένων σε γεωμετρικές μορφές, η ανατροπή της γραμμικής προοπτικής και η αμφισβήτηση της τρισδιάστατης αναπαράστασης έθεσαν τις βάσεις για τον κυβισμό του 20ού αιώνα. Ο Σεζάν συχνά επιπέδωνε τα αντικείμενα, δίνοντας έμφαση στην επιφάνειά τους και αποδίδοντάς τα από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Η ίδια προσέγγιση, με τις επίπεδες επιφάνειες και τη χρήση του χρώματος για τη διαμόρφωση της φόρμας, επηρέασε και τους φωβιστές, οι οποίοι πειραματίστηκαν με έναν νέο τρόπο απόδοσης του χώρου μέσω χρωματικών επιπέδων. Το έργο του αποτέλεσε τη γέφυρα ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό του 19ου αιώνα και τον κυβισμό, τον φωβισμό, τον εξπρεσιονισμό και, αργότερα, τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό.
6. Ήταν ο ζωγράφος που θαύμαζαν οι ίδιοι οι ζωγράφοι
Ο Σεζάν δεν γνώρισε μεγάλη αποδοχή από το ευρύ κοινό παρά μόνο στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Ωστόσο, ο Αμπρουάζ Βολάρ, σημαντικός έμπορος έργων τέχνης και υποστηρικτής της πρωτοπορίας στο Παρίσι, τον στήριξε από νωρίς. Συνέβαλε καθοριστικά στο να περάσει από την αφάνεια στην αναγνώριση και να γίνει περιζήτητος καλλιτέχνης.
Οι σημαντικότεροι θαυμαστές και συλλέκτες του ήταν άλλοι ζωγράφοι.
Ο Κλοντ Μονέ γνώρισε το έργο του το 1863 και δεν έκρυψε ποτέ τον θαυμασμό του, αποκαλώντας τον «δάσκαλο όλων μας». Στην προσωπική του συλλογή είχε περισσότερα έργα του Σεζάν από οποιουδήποτε άλλου καλλιτέχνη: συνολικά 15, από τα οποία τρία κρέμονταν στην κρεβατοκάμαρά του.
Έργα του συνέλεγαν επίσης οι Γκυστάβ Καγιεμπότ, Πιερ-Ογκίστ Ρενουάρ, Εντγκάρ Ντεγκά και Καμίγ Πισαρό. Ο Πολ Γκογκέν, μάλιστα, συνήθιζε να παίρνει έναν από τους αγαπημένους του πίνακες του Σεζάν σε ένα κοντινό εστιατόριο, για να τον επιδεικνύει.
Ο θαυμασμός συνεχίστηκε και στην επόμενη γενιά. Ο Πάμπλο Πικάσο και ο Ανρί Ματίς αναγνώρισαν τη σημασία του έργου του. Ο Πικάσο έφτασε στο σημείο να αγοράσει τη γη στην οποία βρισκόταν το βουνό που αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα θέματα της ζωγραφικής του Σεζάν: το Μον Σεντ-Βικτουάρ.
7. Αναδιαμόρφωσε τη νεκρή φύση
Πολλοί κριτικοί θεωρούσαν τη νεκρή φύση λιγότερο δημιουργικό είδος ζωγραφικής από το πορτρέτο ή το τοπίο. Ο Σεζάν ανέτρεψε αυτή την αντίληψη.
Το είδος τού έδινε τον χρόνο και τον χώρο να αναπτύξει την αργή, μεθοδική τεχνική του. Παράλληλα, εντασσόταν σε μια ευρύτερη, διά βίου προσπάθεια να αποδώσει την εμπειρική αλήθεια μέσω της ζωγραφικής. Όπως είχε πει ο ίδιος: «Το να ζωγραφίζεις από τη φύση δεν σημαίνει να αντιγράφεις το αντικείμενο. Σημαίνει να συνειδητοποιείς τις αισθήσεις σου». Οι νεκρές φύσεις του μοιάζουν ταυτόχρονα ζωντανές και αινιγματικές...
9. Η διεθνής αναγνώριση ήρθε μετά τον θάνατό του
Μια σειρά αναδρομικών εκθέσεων μετά τον θάνατο του Σεζάν συνέβαλε καθοριστικά στην ανάδειξη της σημασίας του έργου του και ενέπνευσε τις επόμενες γενιές της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Η σημαντικότερη πραγματοποιήθηκε στο Salon d’Automne του Παρισιού το 1907. Ο Πικάσο, ο Ζορζ Μπρακ και ο Ματίς ήταν ανάμεσα στους καλλιτέχνες που συνέρρευσαν για να θαυμάσουν τα έργα του.
Έκτοτε, έργα του Σεζάν εντάχθηκαν στις συλλογές μερικών από τα σημαντικότερα μουσεία του κόσμου. Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Νέας Υόρκης διαθέτει μια αξιόλογη συλλογή νεκρών φύσεών του, το Musée d’Orsay στο Παρίσι καλύπτει το σύνολο σχεδόν της καλλιτεχνικής του πορείας, ενώ η Courtauld Gallery στο Λονδίνο διαθέτει μια διεθνώς αναγνωρισμένη συλλογή τοπίων του. Το Barnes Foundation στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ φιλοξενεί τη μεγαλύτερη συλλογή έργων του, με 69 πίνακες.
10. Η αγορά των έργων του Σεζάν
Οι υψηλότερες τιμές για έργα του Σεζάν αφορούν συχνά δημιουργίες της ώριμης περιόδου του, από τη δεκαετία του 1880 και μετά. Η νεκρή φύση Bouilloire et fruits (1888–1890) πωλήθηκε το 2019 στον οίκο Christie's της Νέας Υόρκης έναντι 59,295 εκατομμυρίων δολαρίων. Το 2022, ο πίνακας La Montagne Sainte-Victoire (1888–1890) πωλήθηκε στον ίδιο οίκο έναντι 137,79 εκατομμυρίων δολαρίων.
Η πορεία του Σεζάν από την απόρριψη των επίσημων καλλιτεχνικών θεσμών έως τη διεθνή αναγνώριση αποτυπώνει μια βαθύτερη αλλαγή στην ιστορία της τέχνης. Η ζωγραφική του δεν επιχείρησε απλώς να αναπαραστήσει τον κόσμο, αλλά να αποκαλύψει τη δομή του. Κι αυτή η αναζήτηση επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες του 20ού αιώνα έμαθαν να βλέπουν και να ζωγραφίζουν.