Μια καλή λέξη που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς για να περιγράψει τις εμπειρίες τόσο των αστροναυτών του Απόλλων όσο και των εθελοντών στα ταξίδια τους με ψιλοκυβίνη είναι η λέξη «δέος» – ένα ανθρώπινο συναίσθημα, που ίσως μας βοηθήσει να συνθέσουμε τις διαφορετικές ψυχολογικές ερμηνείες, που έχουν προταθεί από τους ερευνητές των ψυχεδελικών με τους οποίους συνομίλησα.
Ο Πίτερ Χέντρικς (Peter Hendricks), ένας νεαρός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα που διεξήγαγε μια δοκιμή με ψιλοκυβίνη για τη θεραπεία ανθρώπων εθισμένων στην κοκαΐνη, ήταν ο πρώτος που διατύπωσε την άποψη ότι η βίωση του δέους ενδέχεται να προσφέρει το ψυχολογικό κλειδί για να εξηγηθεί η δύναμη που έχουν τα ψυχεδελικά να αλλάζουν μοντέλα συμπεριφοράς βαθιά ριζωμένα.
«Οι άνθρωποι που είναι εθισμένοι γνωρίζουν ότι βλάπτουν τον εαυτό τους –την υγεία τους, την καριέρα τους, την κοινωνική τους ευημερία–, αλλά συχνά δεν βλέπουν τη ζημιά που προκαλεί η συμπεριφορά τους στους άλλους».
Ο εθισμός είναι, μεταξύ άλλων, μια ακραία μορφή εγωισμού. Μία από τις προκλήσεις της θεραπείας του εθισμένου είναι να τον βοηθήσει να διευρύνει την οπτική του πέρα από το καταναλωτικό ιδιοτελές ενδιαφέρον που συνοδεύει τον εθισμό του, τη συμπεριφορά που έχει ορίσει ως ταυτότητά του και βάσει αυτής οργανώνει τις μέρες του.
Το δέος, πιστεύει ο Χέντρικς, έχει τη δύναμη να το κάνει αυτό. Ο Χέντρικς ανέφερε την έρευνα του Ντάχερ Κέλτνερ (Dacher Keltner), ψυχολόγου στο Μπέρκλεϊ, ο οποίος τυχαίνει να είναι και στενός του φίλος.
«Ο Κέλτνερ πιστεύει ότι το δέος είναι ένα θεμελιώδες ανθρώπινο συναίσθημα, ένα συναίσθημα που αναπτύξαμε ως είδος, επειδή προωθεί την αλτρουιστική συμπεριφορά. Είμαστε απόγονοι εκείνων που διαπίστωσαν πως το αίσθημα του δέους προκαλεί ευδαιμονία, καθότι για το είδος μας είναι θετικό να βιώνουμε ένα συναίσθημα, που μας κάνει να νιώθουμε μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συνόλου».
Αυτή η μεγαλύτερη οντότητα θα μπορούσε να είναι η κοινωνία συλλογικά, η φύση συνολικά ή κάποιος πνευματικός κόσμος, αλλά σίγουρα κάτι αρκετά ισχυρό, ώστε να μας κάνει να νιώσουμε μικροί οι ίδιοι και να υποβαθμίσει το στενό προσωπικό μας συμφέρον.
«Το δέος προάγει την αίσθηση του “μικρού εαυτού” που αποσπά την προσοχή μας από το μεμονωμένο άτομο και την κατευθύνει στην ομάδα και στο γενικότερο καλό». Το εργαστήριο του Κέλτνερ στο Μπέρκλεϊ έχει διενεργήσει μια έξυπνη σειρά πειραμάτων, που δείχνουν ότι, αφότου οι άνθρωποι βιώσουν έστω και μία σχετικά μέτρια εμπειρία δέους, όπως το να κοιτάξουν ψηλά δέντρα, είναι πιο πιθανό να σπεύσουν να βοηθήσουν έναν άλλο άνθρωπο.
(Σε αυτό το πείραμα, που διεξήχθη σε ένα άλσος ευκαλύπτων στην πανεπιστημιούπολη του Μπέρκλεϊ, οι εθελοντές πέρασαν ένα λεπτό κοιτάζοντας είτε τα δέντρα είτε την πρόσοψη ενός κοντινού κτιρίου. Στη συνέχεια, μια συνεργάτιδα του πειράματος περπάτησε προς τους συμμετέχοντες και σκόνταψε, σκορπίζοντας στιλό στο έδαφος. Όπως αποδείχθηκε, οι εθελοντές που είχαν κοιτάξει τα δέντρα ήταν πιο πιθανό να σπεύσουν να τη βοηθήσουν απ’ ό,τι εκείνοι που είχαν κοιτάξει το κτίριο.)
Σε ένα άλλο πείραμα, το εργαστήριο του Κέλτνερ διαπίστωσε ότι, αν ζητήσετε από τους ανθρώπους να ζωγραφίσουν τον εαυτό τους πριν και μετά την προβολή εικόνων της φύσης που προκαλούν δέος, οι αυτοπροσωπογραφίες που θα προκύψουν μετά θα καταλαμβάνουν σημαντικά λιγότερο χώρο στη σελίδα. Μια εμπειρία δέους φαίνεται να είναι ένα εξαιρετικό αντίδοτο στον εγωισμό. «Πλέον διαθέτουμε μια φαρμακολογική παρέμβαση που μπορεί να προκαλέσει πραγματικά βαθιές εμπειρίες δέους» επεσήμανε ο Χέντρικς.
Δέος σε μορφή χαπιού. Για τον εγωπαθή εθισμένο, «το να αισθάνεται μέρος κάποιου πράγματος μεγαλύτερου και σπουδαιότερου από τον εαυτό του, να νιώθει ότι επανασυνδέεται με άλλους ανθρώπους, μπορεί να τον κάνει να νιώσει μακάρια ευτυχία» – με το να συνάψει εκ νέου κοινωνικές και οικογενειακές σχέσεις τις οποίες ο εθισμός πραγματικά διαταράσσει.
«Πολύ συχνά αναγνωρίζουν τη βλάβη που προκαλούν όχι μόνο στον εαυτό τους, αλλά και στους αγαπημένους τους. Πολλές φορές από εκεί πηγάζει το κίνητρο για αλλαγή: Από μια ανανεωμένη αίσθηση σύνδεσης και ευθύνης, καθώς και από το θετικό συναίσθημα του να είσαι ένας μικρός εαυτός ενώπιον κάποιου ευρύτερου πράγματος».
Η έννοια του δέους, όπως συνειδητοποίησα, θα μπορούσε να με βοηθήσει να συνδέσω αρκετές από τις κουκκίδες που είχα συλλέξει κατά τη διάρκεια του ταξιδιού μου στο τοπίο της ψυχεδελικής θεραπείας. Κατά πόσον το δέος συνιστά την αιτία ή το αποτέλεσμα των ψυχικών αλλαγών που προκαλούν τα ψυχεδελικά δεν είναι απολύτως σαφές.
Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, το δέος εμφανίζεται σε μεγάλο μέρος της φαινομενολογίας της ψυχεδελικής συνείδησης, για παράδειγμα, στη μυστικιστική εμπειρία, στο φαινόμενο της πανοραμικής εντύπωσης, στην αυθυπέρβαση, στον εμπλουτισμό του εσωτερικού μας περιβάλλοντος, ακόμα και στην επινόηση νέων νοημάτων.
Όπως έχει γράψει ο Κέλτνερ, η συγκλονιστική δύναμη και το μυστήριο του δέους είναι τέτοια, που η βίωσή του δεν μπορεί εύκολα να ερμηνευτεί με βάση τα συνηθισμένα μας πλαίσια σκέψης. Με το να αναταράζει αυτά τα εννοιολογικά πλαίσια, το δέος έχει τη δύναμη να μας αλλάζει τα μυαλά.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Πώς να αλλάξεις το μυαλό σου» του Michael Pollan. keybooks.gr. Ο Michael Pollan ξεκίνησε να γράφει ένα βιβλίο για τα ψυχεδελικά. Κατέληξε να αμφισβητεί τον ίδιο του τον εαυτό. Όταν άρχισε να ασχολείται με την επιστροφή του LSD, της ψιλοκυβίνης και του DMT στην επιστημονική έρευνα, ήταν ένας ορθολογιστής δημοσιογράφος που κρατούσε αποστάσεις. Μέχρι που αποφάσισε να περάσει ο ίδιος στην άλλη πλευρά – να δοκιμάσει αυτές τις ουσίες υπό την καθοδήγηση ειδικών. Αυτό που ακολούθησε δεν ήταν απλώς μια έρευνα. Ήταν μια εμπειρία που ανέτρεψε βεβαιότητες: για τη συνείδηση, για τον νου, για το ποιοι είμαστε. Το Πώς να αλλάξεις το μυαλό σου κινείται ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα – από τα εργαστήρια της νευροεπιστήμης μέχρι την υπόγεια κοινότητα των ψυχεδελικών θεραπευτών, από την ιστορία της απαγόρευσης μέχρι τη σημερινή επιστημονική αναγέννηση. Κι από όλα αυτά αναδύονται θέματα που αφορούν όλους μας: η κατάθλιψη, η εξάρτηση, ο θάνατος. Αλλά το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι κάνουν αυτές οι ουσίες. Είναι τι αποκαλύπτουν για το εγώ και τα όρια της πραγματικότητας όπως τη γνωρίζουμε.
«Ό,τι κι αν πιστεύει κανείς για τα ψυχεδελικά, το βιβλίο μάς υπενθυμίζει ότι ο νους είναι το μεγαλύτερο μυστήριο στο σύμπαν, ότι αυτό το μυστήριο βρίσκεται πάντα εδώ, μπροστά μας, και ότι συνήθως αφιερώνουμε πολύ λιγότερο χρόνο και ενέργεια απ’ όση θα έπρεπε για να το εξερευνήσουμε».
— Yuval Noah Harari
«Ο Pollan διαθέτει ένα τέτοιο αδιαμφισβήτητο κύρος και έμφυτη ευγλωττία, που δεν μπορείς παρά να τον πάρεις απολύτως στα σοβαρά. Ένα βιβλίο βαθιά ενσυναισθητικό και πειστικό».
— The Guardian
«Το βαθιά τεκμηριωμένο χρονικό του Pollan θα διαφωτίσει όσους αντιμετωπίζουν τα ψυχεδελικά κυρίως ως μια εύκολη ατάκα για τη γενιά του Woodstock, και θα ενθαρρύνει όσους ολοένα και περισσότερο τα βλέπουν ως ένα πιθανό αντίδοτο στη συχνά πεισματικά περιορισμένη σκέψη μας. […] Σαγηνευτικό και κατατοπιστικό».
— The Boston Globe
«Ο Pollan σε κάνει να γυρίζεις τις σελίδες με καθαρό βλέμμα και σιγουριά».
— The New York Times
«Ο δημοσιογράφος Michael Pollan είχε εξερευνήσει τα ψυχοδραστικά φυτά στο βιβλίο The Botany of Desire (2001). Σε αυτή την τολμηρή και συναρπαστική μελέτη προχωρά ακόμη πιο βαθιά. […] Ο Pollan φτάνει μάλιστα στο σημείο να ταράζει συνειδητά τη δική του συνείδηση, πειραματιζόμενος στον εαυτό του, στο πνεύμα του ψυχολόγου William James, ο οποίος ήδη πριν από περισσότερο από έναν αιώνα νωρίτερα στοχαζόταν τα πιο άγρια όρια της συνείδησης».
— Nature