Υπάρχουν κάποια πανέμορφα έργα τέχνης, που διαπερνούν τις κόρες των ματιών μέχρι να αγγίξουν την ψυχή σου, ικανά να λύσουν κόμπους στους πιο μπλεγμένους λαιμούς και να σου σηκώσουν την τρίχα ακούγοντας μόλις τις τρεις πρώτες νότες τους. Αλλά υπάρχει κι ένα, ένα τόσο αναθεματισμένα εκθαμβωτικό και υπέρτατο, που επιτρέπει την ύπαρξη όλων των άλλων έργων τέχνης που δίνουν νόημα στον κόσμο: ο εγκέφαλος. Οι έρευνες για τη λειτουργία του εγκεφάλου είναι απίστευτες. Μας έχουν αποκαλύψει το πώς κάθε περιοχή, κάθε δομή, κάθε νευρώνας, ακόμη και κάθε ατομικό στοιχείο ενός νευρώνα διαδραματίζει έναν συγκεκριμένο ρόλο στον εγκέφαλό μας. Αυτή ακριβώς είναι η απίστευτη και αξιοθαύμαστη πλευρά της φύσης.
Όταν συγκινούμαστε ακούγοντας ένα τραγούδι, όταν μια μυρωδιά μάς πάει πίσω στην παιδική μας ηλικία, όταν ερωτευόμαστε, όταν διαβάζουμε ένα μυθιστόρημα, όταν μαθαίνουμε κάτι καινούριο, όταν σηκωνόμαστε από το κρεβάτι και φτιάχνουμε έναν καφέ… Καθεμία από αυτές τις μικρές και μεγάλες πράξεις που κάνουμε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας, αλλά και όλα όσα νιώθουμε και σκεφτόμαστε γίνονται χάρη στην παρουσία εξειδικευμένων νευρώνων για την επεξεργασία συγκεκριμένων πληροφοριών.
Για παράδειγμα, ας φανταστούμε ότι είμαστε σε ένα οικογενειακό τραπέζι και ένας από τους καλεσμένους, καθισμένος στην άλλη άκρη του τραπεζιού, ξαφνικά μας φωνάζει: «Έλα, πιάσε!» και μας πετάει κάτι στον αέρα. Σε αυτά τα ελάχιστα δευτερόλεπτα που διαρκεί η τροχιά του εν λόγω αντικειμένου, στον εγκέφαλό μας ενεργοποιούνται εν αγνοία μας δισεκατομμύρια νευρώνες σε συγκεκριμένες περιοχές που εξειδικεύονται στο να αντιλαμβάνονται, να αναλύουν και να αντιδρούν σε αυτό που πρόκειται να συμβεί.
Στον εγκέφαλό μας έχουμε νευρώνες που αποτελούν μέρος του οπτικού συστήματος και εντοπίζονται κυρίως στον ινιακό λοβό (στο πίσω μέρος του κεφαλιού). Σε αυτό το σύστημα, συγκεκριμένοι νευρώνες αναλύουν την επιφάνεια του αντικειμένου, άλλοι επεξεργάζονται το χρώμα, άλλοι τη μορφή, άλλοι το μέγεθος, άλλοι την ταχύτητα, άλλοι την κατεύθυνση της κίνησης… κι έτσι, μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, αυτά τα εξειδικευμένα νευρωνικά δίκτυα στέλνουν τις πληροφορίες σε άλλη περιοχή, η οποία τις ερμηνεύει. Αμέσως, ενεργοποιείται η σημασιολογική μας μνήμη, δηλαδή η νοητική μας εγκυκλοπαίδεια στην οποία αποθηκεύουμε δεδομένα για όλα τα αντικείμενα που γνωρίζουμε, και συνδέει τις πληροφορίες που έχει συγκεντρώσει από το οπτικό σύστημα με τη λεκτική ετικέτα που ταιριάζει καλύτερα. Τότε, διαπιστώνει ότι το αντικείμενο που έρχεται καταπάνω μας είναι ένα πορτοκάλι, και συγκεκριμένα πορτοκάλι, όχι μήλο ή μπάλα του τένις, αλλά πορτοκάλι.
Εκτός αυτού, όσο επεξεργαζόμαστε όλες αυτές τις πληροφορίες, ο προμετωπιαίος λοβός αποφασίζει να κάνει μια κίνηση η οποία μας επιτρέπει να αποφύγουμε το αντικείμενο, και στέλνει εντολές στους νευρώνες που είναι υπεύθυνοι για την κίνηση στο πάνω μέρος του σώματος, ώστε οι μύες του κορμού, των χεριών και του κεφαλιού να μετακινηθούν στο πλάι και να αποφύγουν να μας χτυπήσει το πορτοκάλι στο πρόσωπο. Μια άλλη περιοχή του εγκεφάλου με τη σειρά της, αυτή των αντανακλαστικών, μας κάνει να κλείσουμε τα μάτια για να τα προστατεύσουμε από την πιθανή σύγκρουση. Και δεν τελειώνει εδώ, αλλά ταυτόχρονα, δισεκατομμύρια νευρώνες παραμένουν ενεργοί, και μας επιτρέπουν, όσο συμβαίνουν όλα αυτά, να αναπνέουμε, να αντλούμε αίμα, να διατηρούμε τον μυϊκό τόνο, να ελέγχουμε τους σφιγκτήρες μας, να ανοιγοκλείνουμε τα μάτια, να χωνεύουμε… Αν, επίσης, όσο αποφεύγουμε εκείνο το πορτοκάλι, φωνάξουμε: «Μα καλά, τι κάνεις;!», εκείνη τη στιγμή θα κινητοποιηθεί και το σύνθετο σύστημα της γλώσσας για να ανταλλάξει άλλες τόσες πληροφορίες μεταξύ των περιοχών και να διευκολύνει την αναφώνησή μας. Τόσο συναρπαστική και σύνθετη είναι η λειτουργία του εγκεφάλου.
Όπως προαναφέραμε, αυτό συμβαίνει αυτόματα, σε κλάσματα δευτερολέπτου, και αποτελεί μία από τις βασικότερες λειτουργίες του εγκεφάλου. Πού να φανταστούμε τους πολύπλοκους μηχανισμούς που κινητοποιούνται σε πιο απαιτητικές δραστηριότητες, όταν, ας πούμε, γράφουμε, παίζουμε ένα όργανο, κανονίζουμε τις διακοπές μας ή λύνουμε ένα μαθηματικό πρόβλημα.
[…]
Όλοι μας μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι, όταν κάποιος μας φέρεται εχθρικά, βιώνουμε αρνητικές αισθήσεις και ότι, όταν μας φέρονται φιλικά, βιώνουμε ευχάριστες αισθήσεις. Αυτές οι αισθήσεις είναι αυτό που ονομάζουμε συναισθήματα και παράγονται στο μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου μας (την κύρια δομή που συμμετέχει στη συναισθηματική επεξεργασία) ως απάντηση σε ένα ερέθισμα (στην περίπτωση αυτή, στις λέξεις ή στη συμπεριφορά του άλλου ατόμου).
Αυτό που κάνει ένα αίσθημα ευχάριστο ή δυσάρεστο είναι το είδος της ορμόνης ή του νευροδιαβιβαστή που απελευθερώνεται στον εγκέφαλό μας ως αντίδραση στο ερέθισμα. Όταν κάποιος μας φέρεται εχθρικά, σημειώνεται μια σειρά αλλαγών στα επίπεδα των νευροδιαβιβαστών και των ορμονών μας, που μας δημιουργεί ένα δυσάρεστο συναίσθημα, ενώ, όταν κάποιος μας φέρεται με ευγενικό τρόπο, προκαλεί διαφορετικές χημικές αλλαγές στον εγκέφαλό μας, οι οποίες παράγουν ευχάριστα συναισθήματα.
Όταν η κορτιζόλη παραμένει στο σώμα μας για πολύ καιρό, μετατρέπεται σε ισχυρό παράγοντα κινδύνου για την υγεία μας, καθότι μπορεί να προκαλέσει καρδιακές παθήσεις, αύξηση της αρτηριακής πίεσης, εγκεφαλικά επεισόδια, δυσκολία στον μεταβολισμό του λίπους, πεπτικά προβλήματα, αποδυνάμωση της μνήμης, έλλειψη προσοχής, άγχος και κατάθλιψη. Επομένως, το να περιτριγυριζόμαστε από άτομα που μας μιλάνε ή μας φέρονται άσχημα συνιστά εντεινόμενο κίνδυνο για την υγεία μας.
Απόσπασμα από το βιβλίο της Alba Cardalda Πώς να τους λες να πάνε να γ@μηθούνε ευγενικά, Επιμέλεια:Βασίλης Τζούβαλης, Μετάφραση: Κική Αρναούτη, εκδ. Key books. Η Alba Cardalda είναι κλινική ψυχολόγος, νευροψυχολόγος και ειδικός στη γνωσιακή-συµπεριφορική θεραπεία (CBT), καθώς και στη σύντοµη στρατηγική θεραπεία (BST). Εργάζεται θεραπευτικά µε παιδιά, εφήβους και ενήλικες, τόσο σε ατοµικό επίπεδο όσο και σε ζευγάρια και οικογένειες. Το 2017 αποφάσισε να εγκαταλείψει τη σταθερή της εργασία για να ταξιδέψει σε όλο τον κόσµο – µια εµπειρία που άλλαξε την επαγγελµατική της οπτική. Αυτή η περίοδος ως «νοµάς» ψυχολόγος της επέτρεψε να εµβαθύνει στην κατανόηση των ανθρώπινων σχέσεων και της διαπολιτισµικής επικοινωνίας, γνώσεις που αργότερα αποτύπωσε στα βιβλία της. Έκτοτε, έχει φέρει µια νέα προσέγγιση στον χώρο της προσωπικής ανάπτυξης και της διεκδικητικής επικοινωνίας, µε ένα µοναδικό στιλ που συνδυάζει βαθιά ψυχολογική γνώση µε απλή και προσιτή γλώσσα. Τα βιβλία της περιλαµβάνουν πρακτικά παραδείγµατα και ασκήσεις, ώστε οι αναγνώστες να µπορούν να εφαρµόζουν άµεσα όσα µαθαίνουν.